Testament ustny – kiedy można sporządzić wg kodeksu cywilnego

Testament ustny – ostatnia deska ratunku czy prawna pułapka?

Wyobraź sobie sytuację: nagły wypadek, szpitalne łóżko, albo gwałtowne pogorszenie zdrowia w domu. Czasu jest niewiele, sił na pisanie brak, a notariusz jest poza zasięgiem. Właśnie w takich dramatycznych momentach prawo przewiduje furtkę awaryjną – testament ustny.

Jako adwokat często spotykam się z przekonaniem, że „wystarczy powiedzieć rodzinie, co komu się należy”. Nic bardziej mylnego. To jeden z najczęstszych błędów, który prowadzi do wieloletnich wojen o spadek. Testament ustny to forma szczególna, obwarowana rygorystycznymi wymogami. Jeśli nie spełnisz choćby jednego z nich, Twoje słowa w świetle prawa będą niczym więcej jak luźną rozmową, a majątek trafi do spadkobierców ustawowych, a nie tych, których wybrałeś sercem.

Musisz wiedzieć, że kodeks cywilny traktuje tę formę jako ostateczność. To nie jest alternatywa dla leniwych, którzy nie chcą iść do kancelarii notarialnej. To narzędzie na czasy kryzysu.

Obawa rychłej śmierci – co to znaczy w praktyce?

To najważniejsza przesłanka. Aby testament ustny był ważny, w chwili jego wygłaszania musi istnieć obawa rychłej śmierci spadkodawcy. I tu zaczynają się prawne schody, na których wykłada się wiele spraw sądowych.

Co to znaczy „rychła śmierć”?
Sądy podchodzą do tego na dwa sposoby:
1. Subiektywnie: Spadkodawca czuje, że umiera. Jego stan psychiczny i fizyczny wskazuje na to, że koniec jest bliski, nawet jeśli medycznie mógłby pożyć jeszcze kilka miesięcy.
2. Obiektywnie: Stan zdrowia realnie, medycznie wskazuje na to, że śmierć może nastąpić w każdej chwili.

Przykład z mojej praktyki? Starszy pan, który od lat choruje na serce, nagle czuje silny ból w klatce piersiowej. Wzywa sąsiadów i dyktuje im wolę. Karetka przyjeżdża, zabiera go, a on umiera po trzech godzinach. Tutaj przesłanka jest jasna.

Ale uwaga – sam podeszły wiek czy przewlekła choroba to za mało. Jeśli ktoś choruje na nowotwór od 5 lat, ale jego stan jest stabilny, a on nagle postanawia wygłosić testament ustny „na wszelki wypadek” – sąd najpewniej go podważy. W takich sytuacjach bezpieczniejszy jest testament notarialny.

Szczególne okoliczności – powódź, wojna i wypadki

Drugą sytuacją (występującą alternatywnie), która pozwala na sporządzenie testamentu ustnego, jest wystąpienie szczególnych okoliczności, wskutek których zachowanie zwykłej formy testamentu (np. pisemnego) jest niemożliwe lub bardzo utrudnione.

O czym mowa?
* Powódź odcinająca dom od świata.
* Zawieja śnieżna w górskim schronisku.
* Wybuch wojny lub zamieszki.
* Nagła awaria środka transportu na pełnym morzu.

W dzisiejszych czasach, w dużym mieście takim jak Wrocław, powołanie się na tę przesłankę jest niezwykle trudne. Dostęp do notariusza, a nawet kartki papieru i długopisu, jest powszechny. Jeśli jednak znajdziesz się w sytuacji ekstremalnej, gdzie nie masz czym pisać, a Twoje życie jest zagrożone przez żywioł – wtedy słowa wypowiedziane do świadków nabierają mocy prawnej.

Świadkowie – klucz do ważności testamentu

To jest moment, w którym najczęściej dochodzi do błędów skutkujących nieważnością. Żeby testament ustny był skuteczny, musi być przy nim obecnych jednocześnie co najmniej trzech świadków.

Nie dwóch. Nie jeden „bardzo wiarygodny”. Trzech.
Co więcej, świadkowie muszą:
1. Być obecni w trakcie składania oświadczenia.
2. Słyszeć i rozumieć treść oświadczenia.
3. Być świadomi, że uczestniczą w akcie sporządzania ostatniej woli (a nie np. luźnej rozmowie przy herbacie).

Kto **NIE MOŻE** być świadkiem? To krytyczne pytanie.
Świadkiem nie może być osoba, dla której w testamencie przewidziano jakąkolwiek korzyść. Jeśli oświadczasz wolę przy żonie, synu i córce, i mówisz „wszystko dla was” – testament jest nieważny. Dlaczego? Bo wszyscy są beneficjentami.

Jako świadek w sprawie o podział majątku czy spadku, osoba zainteresowana nie jest obiektywna. Prawo chroni spadkodawcę przed manipulacją. Świadkami powinni być sąsiedzi, personel medyczny (lekarz, pielęgniarka), dalecy znajomi – osoby bezinteresowne.

Jak utrwalić wolę zmarłego? Procedura „niezwłocznie”

Słowa ulatują, pismo zostaje. Kodeks cywilny wymaga, aby treść testamentu ustnego została stwierdzona w określony sposób. Mamy na to konkretne terminy.

Treść testamentu może być spisana przez jednego ze świadków albo osobę trzecią. Pismo to musi zostać podpisane przez spadkodawcę i dwóch świadków albo przez wszystkich trzech świadków.
Kiedy to zrobić? Przepis mówi: „przed upływem roku od złożenia oświadczenia”.

Wydaje się, że rok to dużo? Nie daj się zwieść. W praktyce, jeśli spadkodawca umiera krótko po wygłoszeniu woli, rodzina jest w szoku i zapomina o formalnościach. Tymczasem spisanie zeznań świadków to najsilniejszy dowód w sądzie. Dokument ten powinien zawierać: miejsce i datę oświadczenia, miejsce i datę sporządzenia pisma oraz dokładną treść tego, co powiedział spadkodawca.

Sądowe stwierdzenie treści testamentu ustnego

Co jeśli nikt nie spisał testamentu, a spadkodawca już nie żyje? Czy wszystko stracone?
Nie, ale wchodzimy na grunt skomplikowanego procesu sądowego. W takim przypadku treść testamentu można stwierdzić na podstawie zgodnych zeznań świadków przed sądem.

Tutaj czas goni nas bezlitośnie. Mamy na to tylko 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy). W tym terminie musisz złożyć wniosek do sądu (np. o stwierdzenie nabycia spadku) i wskazać świadków do przesłuchania. Jeśli spóźnisz się choćby o dzień – dowód z zeznań świadków może stać się niedopuszczalny (chyba że sąd uzna przeszkodę za usprawiedliwioną, ale to ryzykowne).

Sąd będzie „maglował” świadków szczegółowo. Będzie pytał o detale, o stan zdrowia zmarłego, o to, czy dokładnie słyszeli słowa „powołuję do spadku”. Jeśli zeznania będą sprzeczne – testament upadnie. Dlatego często powtarzam: sprawy o testamenty ustne to jedne z najtrudniejszych spraw spadkowych.

Czy testament ustny traci ważność?

Tak, i to dość szybko. To zabezpieczenie przed sytuacją, w której ktoś w chwili strachu wygłasza testament, potem zdrowieje, żyje jeszcze 20 lat i zapomina o tym, co powiedział.

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, testament ustny traci moc po upływie 6 miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały jego sporządzenie (czyli np. od momentu, gdy spadkodawca wyzdrowiał lub minęła powódź). Jeśli więc Twój bliski poczuł się lepiej, wyszedł ze szpitala i żył jeszcze rok – testament ustny wygłoszony w karetce jest już nieważny. Powinien był w tym czasie sporządzić nowy, np. pisemny lub notarialny.

Oczywiście, ten termin nie biegnie, jeśli spadkodawca zmarł przed jego upływem.

Dlaczego sprawy o testament ustny są tak trudne?

Jako adwokat muszę być z Tobą szczery. Opieranie sukcesji majątkowej na testamencie ustnym to stąpanie po cienkim lodzie. Ryzyko, że rodzina pominie procedury albo sąd dopatrzy się uchybień formalnych, jest ogromne. Często pojawiają się też zarzuty o niegodność dziedziczenia czy próby podważenia wiarygodności świadków.

Wzory z internetu nie nauczą Cię, jak przesłuchiwać świadków w sądzie ani jak udowodnić „obawę rychłej śmierci”. Zaniechanie na etapie zbierania dowodów zaraz po śmierci bliskiego zazwyczaj jest nieodwracalne. Naprawianie błędów po fakcie jest często niemożliwe, a stawką jest dorobek całego życia.

Dlatego w mojej kancelarii, gdy trafia do nas sprawa z testamentem ustnym, działamy w trybie pilnym. Natychmiast zabezpieczamy oświadczenia świadków, weryfikujemy ich bezstronność i składamy odpowiednie wnioski do sądu, pilnując terminów co do dnia. Dzięki temu moi Klienci mają pewność, że zrobiliśmy wszystko, by ostatnia wola zmarłego została uszanowana. Pamiętaj też, że nawet przy ważnym testamencie ustnym, pominięci bliscy mogą ubiegać się o zachowek.

Zmagasz się z problemem testamentu ustnego? Masz wątpliwości, czy Twoje prawa do spadku są bezpieczne? Czas działa na Twoją niekorzyść. Skontaktuj się ze mną – przeanalizujemy Twoją sytuację i zabezpieczymy Twój interes prawny.

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• Art. 952 k.c. – Przesłanki i forma testamentu ustnego
• Art. 955 k.c. – Termin utraty mocy prawnej testamentu szczególnego