Rozwód bez obecności pozwanego – czy to w ogóle możliwe? Prawda i mity

Siedziała naprzeciwko mnie, wyraźnie zdenerwowana, obracając w palcach obrączkę, której – jak podejrzewałem – najchętniej pozbyłaby się już lata temu. „Panie Mecenasie” – zaczęła cicho – „Mój mąż powiedział mi wprost: wyprowadzę się, zablokuję Twój numer i nigdy nie przyjdę do sądu. Nie dostaniesz rozwodu do końca życia”.

To zdanie słyszę w mojej kancelarii niepokojąco często. Szantaż emocjonalny oparty na micie, że do rozwodu potrzebna jest zgoda lub chociaż fizyczna obecność obu stron. Wyobrażamy sobie sceny z amerykańskich filmów, gdzie małżonkowie muszą siedzieć obok siebie i patrzeć sobie w oczy. Rzeczywistość polskiej sali sądowej jest jednak inna – i na szczęście dla Ciebie, o wiele bardziej pragmatyczna.

Jeśli zastanawiasz się, czy paraliż decyzyjny Twojego małżonka lub jego złośliwa ucieczka mogą zablokować Ci drogę do wolności – ten artykuł jest dla Ciebie.

Czy można dostać rozwód bez obecności drugiej strony?

Tak, uzyskanie rozwodu bez obecności pozwanego małżonka jest całkowicie możliwe i wbrew pozorom zdarza się bardzo często. Polski system prawny przewiduje kilka mechanizmów, które zapobiegają paraliżowaniu spraw przez biernych małżonków. Sąd może wydać tzw. wyrok zaoczny, jeśli pozwany został prawidłowo powiadomiony o terminie, a mimo to nie stawił się i nie zajął stanowiska w sprawie. Co więcej, jeśli miejsce pobytu małżonka jest nieznane, sąd ustanawia kuratora, który go reprezentuje – wówczas fizyczna obecność męża czy żony w ogóle nie jest wymagana do orzeczenia rozwodu.

Mit pod tytułem „Nie dam Ci rozwodu, bo nie przyjdę”

Zacznijmy od rozprawienia się z największym kłamstwem, jakim karmią się skłóceni małżonkowie. W Polsce nie ma przymusu bycia na rozprawie, aby ta się odbyła (dotyczy to strony pozwanej). Gdyby tak było, każdy mógłby w nieskończoność blokować proces, po prostu wyjeżdżając na „wieczne wakacje” w Bieszczady.

Sędzia to nie terapeuta małżeński, który musi widzieć Was razem, by uwierzyć w rozpad pożycia. Sędzia to urzędnik państwowy, który działa w oparciu o procedury. Jeśli druga strona jest pasywna, system prawny traktuje to zazwyczaj na jej niekorzyść, uznając milczenie za przyznanie faktów przytoczonych w pozwie (z pewnymi wyjątkami w sprawach małżeńskich).

Sytuacja 1: Pozwany odbiera pocztę, ale ignoruje sąd

To scenariusz najprostszy. Twój mąż lub żona odbiera listonoszowi kopertę z sądu (zawierającą odpis pozwu i wezwanie na rozprawę), podpisuje zwrotkę, a potem… nie robi nic. Nie pisze odpowiedzi na pozew, nie przychodzi na rozprawę.

Co robi sąd? Sprawdza w aktach, czy jest dowód doręczenia (słynna „zwrotka”). Jeśli jest podpis – droga wolna. Sąd przeprowadza postępowanie dowodowe (przesłuchuje Ciebie i świadków). Jeśli pozwany nie złożył żadnych wyjaśnień, sąd może wydać wyrok zaoczny.

Wyrok zaoczny w praktyce oznacza, że sędzia przyjmuje za prawdziwe twierdzenia powoda (czyli Twoje) o faktach zawartych w pozwie, chyba że budzą one uzasadnione wątpliwości. To potężne narzędzie. Jeśli dobrze napisaliśmy pozew rozwodowy, bierność drugiej strony działa na Twoją korzyść.

Sytuacja 2: Pozwany nie odbiera listów (Pułapka doręczeń)

Tutaj zaczynają się schody, na których wykłada się większość osób próbujących rozwieść się bez adwokata. Kiedyś istniała tzw. „fikcja doręczenia” – po dwóch awizach sąd uznawał list za doręczony. Te czasy (w większości przypadków) minęły.

Obecnie, jeśli pozwany nie odbierze pierwszego pisma z sądu, sędzia nie uzna go za doręczone automatycznie. Zamiast tego dostaniesz zobowiązanie (zgodnie z art. 139^1 KPC) do doręczenia korespondencji przez komornika sądowego.

Jeśli komornik ustali, że małżonek tam mieszka, ale po prostu nie otwiera drzwi – mamy sukces. Pismo uznaje się za doręczone, a sprawa toczy się dalej bez niego (patrz Sytuacja 1).

Sytuacja 3: Małżonek mieszka za granicą i nie chce przyjechać

Często słyszę: „Mąż jest w Anglii, nie przyjedzie na sprawę, bo szkoda mu urlopu”. To nie jest przeszkoda, o ile znamy jego adres. Rozwód za granicą (lub gdy jedna strona tam przebywa) rządzi się swoimi prawami w kwestii doręczeń, ale nieobecność nie blokuje wyroku.

Sąd wyśle dokumenty pocztą (w UE są specjalne procedury) lub przez konsulat. Jeśli pozwany je odbierze i napisze do sądu, że uznaje powództwo i nie chce brać udziału w rozprawie – sąd może ograniczyć postępowanie dowodowe i wydać wyrok na pierwszym terminie. Wymaga to jednak pewnej współpracy lub przynajmniej aktywności drugiej strony.

Sytuacja 4: „Zapadł się pod ziemię” – Kurator dla nieznanego z miejsca pobytu

To najtrudniejszy, ale często jedyny scenariusz dla osób, które zostały porzucone lata temu i nie mają pojęcia, gdzie przebywa ich formalny małżonek. Czy brak adresu oznacza brak rozwodu? Nie. Oznacza tylko więcej pracy dla Twojego prawnika.

W takiej sytuacji musimy uprawdopodobnić przed sądem, że naprawdę nie wiesz, gdzie on jest. Nie wystarczy napisać „nie wiem”. Trzeba pokazać, że pytałaś rodzinę, sprawdzałaś w bazie PESEL, pytałaś znajomych.

Jeśli sąd uwierzy, że miejsce pobytu jest nieznane, ustanowi kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu. To zazwyczaj pracownik sądu lub adwokat, którego zadaniem jest ochrona interesów tego nieobecnego. Wtedy proces toczy się tak: Ty stoisz po jednej stronie, a po drugiej – zamiast Twojego męża/żony – stoi kurator.

Pamiętaj jednak, że taka procedura ma wpływ na inne kwestie, np. władzę rodzicielską nad dziećmi. Sąd, nie mogąc zbadać kompetencji nieobecnego rodzica, często zawiesza lub ogranicza jego władzę, co w praktyce ułatwia Ci życie (np. przy wyrabianiu paszportu dla dziecka).

A co ze mną? Czy ja jako powód muszę być w sądzie?

Skoro druga strona nie musi być, to może Ty też nie? Tutaj sprawa wygląda inaczej. W sprawach o rozwód dowód z przesłuchania stron jest obligatoryjny. Sąd musi przesłuchać przynajmniej jedną stronę – zazwyczaj powoda (Ciebie).

Sędzia musi usłyszeć od Ciebie, że więzi uczuciowe, fizyczne i gospodarcze wygasły. Musi ocenić, czy rozpad jest trwały i zupełny. Bez Twoich zeznań się nie obejdzie. Są jednak ułatwienia:

• Możesz wnioskować o przesłuchanie w drodze pomocy sądowej (jeśli mieszkasz w innym mieście).
• Coraz częściej sądy zgadzają się na rozprawy zdalne (online).

Więcej o tym, jak zachować się podczas przesłuchania, nawet jeśli odbywa się ono przed ekranem komputera, pisałem w artykule: jak dobrze wypaść w sądzie w sprawie cywilnej. Warto tam zajrzeć, bo stres potrafi zjeść każdego.

Dlaczego warto mieć strategię na wypadek nieobecności?

Rozwód bez obecności pozwanego brzmi jak marzenie – szybko, bez kłótni, bez patrzenia na siebie. Ale kryje w sobie pułapki. Jeśli źle oznaczysz adres i sąd wyda wyrok zaoczny, a mąż potem udowodni, że mieszkał gdzie indziej i o niczym nie wiedział – może złożyć sprzeciw od wyroku zaocznego. Wtedy sprawa wraca do punktu wyjścia, a Ty tracisz czas i pieniądze.

Jeszcze trudniej jest, gdy w grę wchodzi walka o winę. Zastanawiasz się nad strategią rozwód z orzekaniem o winie czy bez? Brak przeciwnika na sali sądowej wcale nie oznacza automatycznej wygranej w kwestii winy. Sąd nadal musi mieć twarde dowody na jego zdrady czy alkoholizm, nawet jeśli on nie przyjdzie się bronić.

Dodatkowo, jeśli druga strona jest nieobecna, sąd jest bardzo ostrożny przy orzekaniu o pieniądzach. Kwestie takie jak alimenty na małżonka wymagają solidnego udowodnienia Twojego niedostatku, bo nikt z drugiej strony nie zakwestionuje Twoich wyliczeń – co paradoksalnie sprawia, że sędzia patrzy na nie dwa razy wnikliwiej.

Czasem alternatywą dla skomplikowanego rozwodu z nieobecnym jest najpierw separacja, która w pewnych aspektach jest łatwiejsza do uzyskania, a po roku zamiana jej na rozwód. Każda sytuacja jest inna.

Pamiętaj też o dzieciach. Sąd nie orzeknie rozwodu (nawet przy pełnej zgodzie lub nieobecności), jeśli miałoby na tym ucierpieć dobro małoletnich. W skrajnych przypadkach, gdy ojciec/matka wywiózł dziecko i się ukrywa, sprawa o rozwód schodzi na drugi plan, a priorytetem staje się sprawa karna (zobacz: uprowadzenie dziecka).

Nie pozwól, by bierność drugiej strony zablokowała Twoje życie. Prawo ma narzędzia, by przeciąć ten węzeł gordyjski. Wystarczy tylko umiejętnie z nich skorzystać.

Czujesz, że Twoja sytuacja jest „bez wyjścia”, bo małżonek zapadł się pod ziemię? A może boisz się proceduralnych pułapek z doręczeniami? Nie musisz walczyć z systemem samodzielnie. W Kancelarii Klisz i Wspólnicy na co dzień „prostujemy” takie sprawy, zdejmując z Klientów ciężar formalności.

UMÓW SIĘ NA KONSULTACJĘ