Odwołanie testamentu

Wyobraź sobie taką sytuację. Siedzisz w domu, wyciągasz z szuflady pożółkłą kartkę papieru zapisaną pismem ręcznym sprzed dziesięciu lat. To Twój testament. Patrzysz na niego i myślisz: „Nie, to już nieaktualne. Córka dostała mieszkanie jako darowiznę, a syn… cóż, z synem nie rozmawiam od roku”. Targasz kartkę na drobne kawałki i wyrzucasz do kosza. Czujesz ulgę. Sprawa załatwiona, prawda?

Niestety, nie zawsze. A co, jeśli w innej szufladzie leży kopia? A co, jeśli to był testament notarialny, a Ty właśnie zniszczyłeś tylko wypis? Prawo spadkowe bywa brutalne dla tych, którzy działają pod wpływem impulsu, bez znajomości reguł gry.

Jako adwokat często spotykam się z klientami, którzy są przekonani, że „odkręcili” sprawy spadkowe, a w rzeczywistości zostawili rodzinie bombę z opóźnionym zapłonem. Dziś opowiem Ci, jak skutecznie i bezpiecznie odwołać testament, żeby Twoja ostatnia wola była rzeczywiście… Twoja.

Czy można zmienić zdanie? Zasada swobody testowania

Zacznijmy od dobrej wiadomości. Dopóki żyjesz, jesteś absolutnym panem swojego majątku i swoich decyzji na wypadek śmierci. Możesz zmieniać zdanie tyle razy, ile chcesz. Napisałeś testament w poniedziałek? We wtorek możesz go odwołać. W środę napisać nowy, a w czwartek wrócić do koncepcji z poniedziałku (choć to akurat skomplikowane, o czym powiem później).

W prawie nazywamy to „odwołalnością testamentu”. To fundamentalna cecha tego dokumentu. Nikt nie może Cię zmusić do utrzymania raz sporządzonego testamentu, ani nikt nie może się z Tobą umówić, że testamentu nie zmienisz. Wszelkie umowy typu „zapiszę Ci dom, ale obiecaj, że nigdy tego nie zmienię” są nieważne.

3 sposoby na skuteczne odwołanie testamentu

Kodeks cywilny przewiduje trzy główne ścieżki, którymi możesz podążyć, chcąc anulować swoją ostatnią wolę. Wybór zależy od tego, w jakiej formie sporządziłeś pierwotny dokument i co chcesz osiągnąć.

1. Sporządzenie nowego testamentu

To najczystsza i najbezpieczniejsza metoda. Po prostu siadasz i piszesz nową wolę. Co ważne, w nowym testamencie możesz wyraźnie napisać: „Odwołuję mój testament z dnia 15 stycznia 2015 roku”. To ucina wszelkie spekulacje. Jest to tzw. odwołanie wyraźne.

Ale uwaga! Możesz też nie pisać wprost o odwołaniu, a po prostu rozdysponować majątek inaczej. Jeśli w starym testamencie dom zapisujesz Zosi, a w nowym ten sam dom zapisujesz Markowi – to oczywiste, że wola dotycząca Zosi została odwołana. To tak zwane odwołanie dorozumiane. Brzmi prosto? Za chwilę pokażę Ci, dlaczego to bywa zdradliwe.

2. Zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech ważności

Ta metoda dotyczy głównie testamentów własnoręcznych. Możesz dokument podrzeć, spalić, pociąć w niszczarce. Możesz też go przekreślić czerwoną linią i napisać na nim „ANULOWANE”. Kluczowy jest tutaj Twój zamiar (animus revocandi). Musisz chcieć go odwołać.

3. Zmiany w treści testamentu

Możesz dokonać zmian w istniejącym dokumencie, z których wynika wola odwołania jego postanowień. Na przykład, zamazujesz nazwisko jednego ze spadkobierców. Jest to jednak ryzykowne. Dlaczego? Bo łatwo o zarzut, że to nie Ty dokonałeś skreślenia, albo że skreślenie nie miało na celu odwołania, a jedynie korektę błędu. Jako adwokat zdecydowanie odradzam „bazgranie” po starych testamentach. Dużo bezpieczniej jest napisać nowy dokument.

Nowy testament a stary – uwaga na pułapkę prawną!

To jest moment, w którym musisz się skupić, bo tutaj powstaje najwięcej błędów. Wiele osób myśli, że napisanie nowego testamentu automatycznie i w całości kasuje ten poprzedni. To nie jest prawda.

Zgodnie z przepisami, jeśli nowy testament nie zawiera wyraźnego sformułowania „odwołuję poprzedni testament”, to ulegają odwołaniu tylko te postanowienia poprzedniego testamentu, których nie można pogodzić z treścią nowego.

Dlatego planowanie spadkowe wymaga precyzji. Jeśli chcesz całkowicie zmienić spadkobierców, zawsze dodawaj klauzulę o odwołaniu wszystkich poprzednich testamentów. To jedno zdanie chroni Twoją rodzinę przed latami procesów o interpretację Twojej woli.

Zniszczenie testamentu – podrzeć, spalić czy wyrzucić?

Wspominałem już o zniszczeniu. Wydaje się to banalne, ale diabeł tkwi w szczegółach. Odwołanie przez zniszczenie dotyczy oryginału testamentu.

Jeśli sporządziłeś testament własnoręczny w trzech identycznych egzemplarzach i zniszczyłeś tylko jeden – testament nadal jest ważny (pozostałe dwa egzemplarze są dowodem Twojej woli). Jeśli chcesz odwołać testament przez zniszczenie, musisz unicestwić wszystkie istniejące oryginały. Podarcie kserokopii nie ma żadnego znaczenia prawnego.

A co, jeśli testament zniszczyła osoba trzecia? Np. niezadowolony spadkobierca ustawowy znalazł testament, w którym wszystko zapisujesz sąsiadce, i wrzucił go do kominka? Takie działanie jest przestępstwem i może prowadzić do uznania tego spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Sam testament – o ile uda się udowodnić jego treść – pozostanie ważny.

Czy testament notarialny trzeba odwołać u notariusza?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie słyszę w kancelarii. Klienci boją się, że skoro zapłacili notariuszowi za sporządzenie aktu, to tylko notariusz może go „odczynić”.

Odpowiedź brzmi: NIE. Forma odwołania testamentu nie musi odpowiadać formie jego sporządzenia.

Oznacza to, że:

• Możesz odwołać testament notarialny zwykłym testamentem własnoręcznym (holograficznym).
• Możesz odwołać testament własnoręczny u notariusza.

Ważne jest tylko to, aby dokument odwołujący spełniał wymogi ważności testamentu. Czyli: musi być napisany w całości pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą (w przypadku formy pisemnej) lub sporządzony w formie aktu notarialnego. Pamiętaj jednak o jednym: nie możesz odwołać testamentu notarialnego poprzez podarcie wypisu, który dostałeś od rejenta. Oryginał leży bezpiecznie w kancelarii notarialnej i podarcie Twojej kopii nic nie zmienia w obrocie prawnym.

Czy można „odwołać odwołanie”?

Sprawy spadkowe to czasem prawdziwa karuzela emocji. Wyobraź sobie, że odwołujesz testament nr 1, pisząc testament nr 2. Po miesiącu stwierdzasz, że testament nr 2 był błędem i go niszczysz (odwołujesz). Czy testament nr 1 „ożywa”?

Kodeks cywilny mówi, że odwołanie testamentu odwołującego nie przywraca skuteczności testamentu odwołanego, chyba że co innego wynika z okoliczności. To jest ten moment, gdzie prawnicy zacierają ręce, a sędziowie mają ból głowy. Musimy badać Twoją rzeczywistą wolę.

Zamiast liczyć na to, że sąd domyśli się, o co Ci chodziło, znacznie lepiej jest napisać nowy, trzeci testament, w którym jasno określisz: „Chcę, aby dziedziczenie odbyło się na zasadach opisanych w moim testamencie z 2015 roku”. Unikaj domniemań. W prawie spadkowym jasność to bezpieczeństwo.

Dlaczego warto skonsultować zmiany z adwokatem?

Odwołanie testamentu wydaje się czynnością techniczną, ale niesie za sobą potężne skutki prawne. Pamiętaj, że jeśli skutecznie odwołasz testament i nie napiszesz nowego, nastąpi dziedziczenie ustawowe. Czy na pewno tego chcesz? Czy wiesz, kto dziedziczy po Tobie z ustawy? Często są to dalecy krewni, o których istnieniu nawet nie myślałeś, albo małżonek, z którym jesteś w separacji faktycznej.

Kolejna kwestia to wydziedziczenie. Jeśli w starym testamencie kogoś wydziedziczyłeś (pozbawiłeś zachowku), a potem ten testament po prostu odwołałeś bez powtórzenia zapisu o wydziedziczeniu – ta osoba odzyskuje prawo do zachowku. Ile wynosi zachowek? To zazwyczaj połowa tego, co by się należało ustawowo. To są konkretne pieniądze, które mogą obciążyć Twojego wybranego spadkobiercę.

W mojej kancelarii, zanim doradzimy klientowi odwołanie testamentu, analizujemy całą strukturę rodzinną i majątkową. Czasem zamiast odwoływać testament, lepiej jest dokonać darowizny za życia lub zawrzeć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Strategia musi być dopasowana do celu, jaki chcesz osiągnąć.

Sprawy spadkowe rzadko są proste, bo mieszają się w nich pieniądze i rodzinne emocje. Jeśli zastanawiasz się nad zmianą swojej ostatniej woli, albo jesteś spadkobiercą i masz wątpliwości co do ważności odwołania testamentu przez zmarłego – nie działaj po omacku. Sprawy spadkowe to nasza codzienność.

Zadzwoń do mnie lub napisz. Przeanalizujemy dokumenty i znajdziemy rozwiązanie, które da Ci spokój ducha.

Podstawa prawna: